Vijf traptreden leiden naar de kleine begraafplaats die van het parkeerterrein wordt afgeschermd door een hoge beukenhaag. Links en rechts van het hoofdpad staan in een weelderig veld met kruiden en voorjaarsbloemen eenvoudige kruisen. Namen op de kruisen ontbreken. De begraafplaats is gelegen op het landgoed Larenstein dat een eeuw lang in bezit was van de zusters van De Goede Herder.
De Congregatie van Onze Lieve Vrouw van Liefde van de Goede Herder, in de volksmond Zusters van de Goede Herder genoemd, bestierden vijf ‘liefdesgestichten’ in Zoeterwoude-Rijndijk (moederhuis), Almelo, Haarlem, later overgegaan in Bloemendaal, Tilburg en Velp. Duizenden meisjes en jonge vrouwen hebben hier een periode van hun leven doorgebracht. De tehuizen waren bedoeld om ‘kwetsbare’ meisjes op te vangen, al werden allerlei, verschillende problemen onder die term op één hoop gegooid. Zo kon het gaan om moeilijk opvoedbare kinderen, maar ook om meisjes die slachtoffer waren geworden van seksueel geweld of die vanwege een scheiding niet meer bij hun ouders terechtkonden.
Dwangarbeid in wasserijen
In plaats van een veilige haven bleken de tehuizen van De Goede Herder deze meisjes vaak van de regen in de drup te brengen. Strenge regels, wrede straffen en ellenlange werkdagen, Onder het strenge bewind van de zusters maakten veel pupillen dingen mee die ze de rest van hun leven zouden meetorsen. De afgelopen jaren zijn steeds meer verhalen naar buiten gekomen over hoe het er achter de kloostermuren aan toeging. In 2018 schreef het NRC over “dwangarbeid in wasserijen en naaiateliers”.
In 2020 bood Sander Dekker, toenmalig minister van Rechtsbescherming, overheidsexcuses aan voor wat er met de meisjes gebeurd was en in 2022 werd bij de voormalige locatie in Velp een gedenkmonument opgericht.
Begraafplaats
Zo geïsoleerd als het klooster toen was, zo toegankelijk is het kennislandgoed nu. Sinds de jaren 1970 is het terrein eigendom van de Hogeschool Van Hall Larenstein. Bijna alle oude kloostergebouwen zijn afgebroken en vervangen door een eigentijdse campus. De oude kloosterbegraafplaats is een van de laatste tastbare overblijfselen van het liefdesgesticht.
Zoals zovele kloosters kreeg Larenstein een eigen begraafplaats. Op deze begraafplaats, aangelegd in 1893, liggen meer dan vijftig jaar tientallen meisjes en vrouwen anoniem begraven.
“Op deze begraafplaats rusten zusters van de Goede Herder, meisjes van het internaat Larenstein en vrouwen die hier tussen 1897 en 1980 onder de hoede van de zusters verbleven. Het monument eert alle meisjes en vrouwen die in Leiderdorp, Almelo, Tilburg Someren, Velp en Bloemendaal bij de Goede Herder zijn geweest. Het herinnert aan hen die er leden onder het pijnlijk verlies van vrijheid, familie, geluk en identiteit in hun jeugd.”
Deze tekst staat op een wit informatiebord te lezen op de rechter pilaar van het toegangshek.
In het Gelders Archief wordt de ‘Register of Doodenlijst van de bijzondere begraafplaats van het liefdesgesticht de Goede Herder’ bewaard. Op de lijst staan, in zwierige letters de namen van 77 overleden ‘eerwaarde zusters’ vermeld.
Een veel grotere groep op de lijst omvat de 216 ‘verpleegden’, meisjes die aan de zorg van de zusters waren toevertrouwd. De namen van degenen die na overlijden elders zijn begraven, zijn onbekend.
Indeling begraafplaats
Het begraven van de verpleegden begon in de zuidoostelijke hoek met aflopende nummers vanaf 31, dat van de zusters in zuidwestelijke hoek met oplopende nummers vanaf 1. De zusters staan aan de voorzijde van het boek, de verpleegden aan de achterzijde. De eerste die begraven werd was zuster Theodora van der Veldt op 31 juli 1894, de laatste was zuster Adriana van der Kolk op 15 juni 1973. De jongste dode was verpleegde Agatha van Oostrom van slechts twee jaar, de oudste was Johanna van der Heide die 93 werd. Aan de geboorte- en sterfdata is af te lezen dat een groot aantal van hen er tot op hoge leeftijd verbleven. ‘Het register geeft ons de namen van de meisjes en zusters die op Larenstein gestorven en begraven zijn. Maar tot nu toe zijn degenen die na overlijden elders zijn begraven niet bekend.
Uit het register blijkt dat in de twee vakken van 10 m breed en 15 m lang, aan weerskanten van het 2,5 m brede middenpad, werd begraven in 8 rijen van 9 graven dwars op het pad, en met 2 kisten per graf. Zo is er plaats voor 144 doden. Het register telt tot 143 en gaat dan weer verder met een beperkt aantal grafnummers waar vanaf 1896 begonnen was. Deze zijn toen dus geruimd. Onduidelijk is wie waar begraven ligt. Bij elke naam staat een grafnummer, maar die nummers zijn op de begraafplaats zelf niet terug te vinden. Waarom er alleen kruizen zonder namen staan, ongewoon voor graven van zusters bij de Goede Herder, is onbekend. Op andere begraafplaatsen van de Goede Herder staan wel namen op de kruizen.
Volgens sommigen is de gedachte is dat God geen naam nodig heeft om te weten wie er begraven ligt. En dat dit kenmerkend is voor het strenge regime van de Zusters van de Goede Herder. Echter op de begraafplaatsen van de Goede Herder in Someren en Bloemendaal staan de namen en de geboorte en overlijdensdatum op de kruisen. Ook deze begraafplaatsen zijn sober, maar hebben een groener karakter dan de begraafplaats op Larenstein.
Vermoedelijk hebben ook op Larenstein in het verleden kruisen met namen op de afzonderlijke graven gestaan. Aan de buitenrand van de begraafplaats lag lange tijd het restant van een grafsteen van Eerw. Moeder Maria van de H. Angelica, eerste overste van het klooster Larenstein overleden in 1917. De grafsteen is na 2019 verdwenen.
Bij het vertrek van de religieuzen in 1973 is de begraafplaats niet opgeheven, zoals dat gebeurd is bij de kloosters van Zoeterwoude en Almelo. Het kan zijn dat de zusters de bestaande kruisen met namen hebben verwijderd omdat het landgoed een ander, meer openbaar karakter kreeg. De begraafplaats werd heringericht en met rode mijnsteen afgedekt. Er werden symbolische grafvakken met anonieme kruizen geplaatst. Aan het eind van het middenpad stond een kruisbeeld gestaan. De tekst op de voet luidde: “Barmhartige Jesus, geef de geloovige zielen de eeuwige rust.” Op de voet van het monument stond te lezen: Noem mij – bevestig mijn bestaan. Het beeld is verplaatst naar de Lourdesgrot die op korte afstand van de begraafplaats ligt.
Monument
De Goede Herder heeft samen met een groep leden van de stichting Kinderdwangarbeid Meisjes Goede Herder (KMGH) een monument geplaatst op de begraafplaats. Op 10 december 2022 werd het monument Noem mij, bevestig mijn naam onthuld. Het is een ontwerp van de beeldend kunstenaar Harry de Leeuw uit Rheden. Onder het monument zijn kokers geplaatst met daarin lijsten met de namen van overleden meisjes en vrouwen die in een van de vijf huizen van de Goede Herder verbleven.
Praktische informatie
Begraafplaats Klooster De Goede Herder Larenstein
Laarweg 8
6882 AA Velp
Veder lezen
Meisjes van de Goede Herder