Nederland telt meer dan vierduizend begraafplaatsen, waarvan een groot deel nog in gebruik is, soms al vanaf de middeleeuwen. Veel historische begraafplaatsen in Nederland zijn vaak bij een kerk te vinden. Kerkhof, kerk en grafmonumenten vormen dan samen een bijzondere geheel. Ook (buiten)begraafplaatsen, waarvan een groot deel na 1828 buiten de toenmalige bebouwde kom zijn aangelegd, zijn door hun parkachtige aanleg, waardevolle grafmonumenten en bijzondere architectuur van historisch belang.

Begraafplaats Zoutestraat, Hulst
De Gemeentelijke Begraafplaats (of Begraafpplaats Zoutestraat) in Hulst is een mooi voorbeeld van een historische begraafplaats in Nederland

Wat is een historische begraafplaats?
Maar dat maakt nog niet van iedere oude begraafplaats een historische begraafplaats. Het zijn vooral de begraafplaatsen die worden beheerd door een stichting, vereniging of werkgroep die zich met vrijwilligers en betaalde krachten inzetten voor het behoud van het funerair erfgoed.

Beschermde status
Zo’n 1300 begraafplaatsen en objecten op begraafplaatsen zijn beschermd door de rijksoverheid. Ook de gemeente beschermt steeds vaker begraafplaatsen en grafmonumenten. In totaal zijn er meer dan 450 beschermd.

Veel oude(re) begraafplaatsen zijn waardevol vanwege de historische aanleg. Niet zelden zijn daar bekende tuinarchitecten (L.P. Roodbaard, J.D. Zocher, L.A. Springer) bij betrokken geweest. De grafzerken en andere elementen (hekwerk, kapel, aula of dodenhuisje) kunnen van grote waarde zijn vanwege het ontwerp en de mensen die er begraven liggen. Ook jonge(re) begraafplaatsen zijn interessant. Hedendaagse (tuin)architecten tekenden voor het ontwerp en de architectuur.

Overzicht historische begraafplaatsen
Onderstaand overzicht van historische begraafplaatsen is een persoonlijke keuze gebaseerd op mijn bezoeken aan deze begraafplaatsen. Of ik heb over deze begraafplaatsen boeken en artikelen – onder andere in het tijdschrift Terebinth – gelezen. Voor de lijst geldt onderstaande:
Onderstaande lijst is niet compleet en wordt nog steeds geactualiseerd en waar nodig aangevuld. Het kan zijn dat een interessante begraafplaats op de lijst ontbreekt. Stuur dan een bericht naar de redactie van Over de groene zoden.

Overzichtskaart Historische begraafplaatsen

Amsterdam
Huis te Vraag
Rijnsburgstraat 51 (t/o Sassenheimstraat)
1059 AT Amsterdam
Stichting Huis te Vraag (i.o.)

Petrus kerkhof
Spaarndammerdijk 687
1014 AE Amsterdam
Stichting Behoud Petruskerk

Assen
Noorderbegraafplaats
Kerkhofslaan
Stichting Noorderbegraafplaats Assen

Zuiderbegraafplaats (1895)
Beilerstraat 86
9401 PN  Assen
Gemeente Assen

Baarn
Oude Begraafplaats
Berkenweg/Acacialaan
Baarn
Werkgroep Oude Begraafplaats

Barger-Compascuum
Hoogveenkerkhof
Stikker z/n
7884 PW Barger-Compascuum
Stichting Behoud Hoogveenkerkhof Barger-Compascuum

Bavel
Kerkhof Bavel
Kerkstraat 1
4854 CC Bavel
Stichting Kerkhof Bavel

Bennekom
Begraafplaats Bennekom
Kerkhoflaan 45
6721 EX Bennekom
Stichting Behoud Begraafplaats Bennekom

Boskoop
Oude Begraafplaats Reijerskoop
Reijerskoop 83
2771 BE Boskoop
Werkgroep Oude Begraafplaats Reijerskoop

Bussum
Oude RK Begraafplaats Sint-Vitus
Nieuwe Hilversumseweg 55
1406 TD Bussum
Stichting tot Behoud van de Oude Rooms-Katholieke Begraafplaats te Bussum

Deventer
Colmschate
Oude Begraafplaats
Veldpaperweg / Sworminksweg
7429 AL Colmschate
Stichting Oude Begraafplaatsen Deventer

Den Dolder
Begraafplaats Het Stille Hofje
Pleineslaan, ingang tussen nrs. 66-68,
3734 EP Den Dolder
Stichting Het Stille Hofje begraafplaats Den Dolder

Den Haag (Scheveningen)
Ter Navolging
Prins Willemstraat 43
2584 HT, Den Haag
Stichting begraafplaats Ter Navolging

Deventer
Oude Algemene Begraafplaats
Diepenveenseweg 78
7413 AS Deventer
Stichting Oude Begraafplaatsen Deventer

Doetinchem
Ambtsbegraafplaats
Dr. Huber Noodtstraat
7001 DZ Doetinchem

Stadsbegraafplaats
Dominee van Dijkweg
7001 CS Doetinchem
Stichting Behoud Stads- en Ambtsbegraafplaats Doetinchem

Fochteloo
Kerkhof Fochteloo
Zuideinde tegenover 28-a
8428 HE Fochteloo
ca. 1786 – 1945

Gasselte
Kerkhof bij Het Witte Kerkje
Dorpsstraat 5
9462 PJ Gasselte
Historisch Kerkhof van de Stichting Vrienden van het Witte Kerkje

Gouda
Oude Begraafplaats
Prins Hendrikstraat 3, 2802 JA Gouda
Stichting Oude Begraafplaats

Groningen
WINNAAR GOUDEN TEREBINTH 2016
Groninger Kerken
Coehoornsingel 14
9711 BS Groningen
Groninger Kerken beheert 66 kerkhoven in de provincie Groningen

Hilversum
Stadstuin De Hof – Gedenkt te Sterven
Oude Torenstraat z/n, 1211 JB Hilversum
Stichting De Hof

Bosdrift
Bosdrift 12
1215 AL Hilversum
Uitvaartstichting Hilversum

Horst
Oud Kerkhof
Kerkeveld z/n, 5961 GE Horst
Stichting Oud Kerkhof Horst

Hoorn
WINNAAR GOUDEN TEREBINTH 2022
Begraafplaats Keern
Keern 27
1624 NC Hoorn
Stichting Vrienden van de begraafplaats Keern te Hoorn

Hulst
Gemeentelijke Begraafplaats/ Begraafplaats Zoutestraat
Glacisweg 36
4561 HG Hulst
De Vier Ambachten, Werkgroep Funerair Erfgoed

Leiden
WINNAAR GOUDEN TEREBINTH 2024
Algemene Begraafplaats
Groenesteeg z/n
2312 SR Leiden
Stichting tot instandhouding Begraafplaats Groenesteeg

Nieuw-Lekkerland
Oude Begraafplaats
Lekdijk 100
2957 CJ Nieuw-Lekkerland
Stichting tot behoud en gebruik van de oude Algemene Begraafplaats te Nieuw-Lekkerland

Naaldwijk
RK Begraafplaats
Dijkweg
Werkgroep Behoud R.K. Begraafplaats Dijkweg

Naarden
Oude Begraafplaats
Amersfoortsestraatweg 332
1401 CS Naarden
Stichting tot Behoud van de Oude Begraafplaats van Naarden

Nijmegen
Daalseweg
Daalseweg 237
6521 GK Nijmegen

Neerbosch
Dennenstraat 125 
6543 JR Nijmegen

Stenenkruisstraat
Prins Bernhardstraat 15
6521 AC Nijmegen
Stichting In Paradisum

Obergum
Hof van Obergum
Ranumerweg z/n
9951 ST Winsum
Werkgroep Obergumer begraafplaats

Oisterwijk
Joodse Begraafplaats
Hondsbergselaan
5062 JR Oisterwijk
Stichting Behoud Joodse Begraafplaats Oisterwijk

Oosterbeek
Begraafplaats Fangmanweg
Fangmanweg 21
6862 EH Oosterbeek
Stichting Begraafplaats Fangmanweg Oosterbeek

Oud-Zuilen (Stichtse Vechten)
Begraafplaats Oud Zuilen
Groeneweg z/n
Oud-Zuilen
Stichting Begraafplaats Oud Zuilen
Open: 18 maart  1782
1782-heden

Purmerend
Oude Begraafplaats
Nieuwstraat, 1441 Purmerend
Stichting Behoud en herstel Oude Begraafplaats Purmerend

Kerkhof Overweersepolderdijk
Overweersepolderdijk 24
1442 AC Purmerend
Stichting Kerkhof Overweersepolderdijk

Rheden
Oude Begraafplaats De Pinkel
Pinkelseweg 2
6991 GJ Rheden
Stichting Oude begraafplaats De Pinkel

Rockanje
Maria Rust
Zeeweg 2
3235 AX Rockanje
Werkgroep Maria Rust

Roermond
Oude Kerkhof (De aje kirkhaof, nabij Kapel in ’t Zand)
Weg langs het kerkhof,
6045 AN Roermond
Stichting Oude Kerkhof

Roosendaal
RK Begraafplaats
Kalsdonksestraat 124E (Bredaseweg)
4702 ZH Roosendaal

Algemene Begraafplaats
Bachlaan 1, 4702 KD Roosendaal
Stichting Begraafplaatsen Roosendaal

Schokland
RK Begraafplaats Emmeloord
Vluchthavenpad 1
8319 AD Schokland
Open:
-1859 (ontruiming eiland)

Tiel
WINNAAR GOUDEN TEREBINTH 2018

Ter navolging
Lingedijk 1
4001 XH Tiel

Joodse begraafplaats
Voor de Kijkuit
4001 HG Tiel
Stichting tot Instandhouding van Historische Begraafplaatsen in Tiel en Omstreken

Valkenswaard
Oude Begraafplaats
Kerkhofstraat,
5554 HG Valkenswaard
Stichting Op den Rösheuvel

Veenendaal
Gedenkpark De Oude Begraafplaats
Weverij z/n
3901 WJ Veenendaal
Historische Vereniging Oud Veenendaal

Velp
Oude Begraafplaats
Reinaldstraat 20
6883 HN Velp
Stichting Oude Begraafplaats Reinaldstraat Velp

RK Begraafplaats
Bergweg 11
6881 LL Velp
Stichting Behoud RK Begraafplaats Bergweg Velp

Zeist
Oude Algemene Begraafplaats Zeist
Bergweg 21-23
3701 JJ Zeist
Stichting Oude Algemene Begraafplaats ‘De Kleine en de Groote’

Zwolle
Begraafplaats Bergklooster
Bergkloosterweg 92
8034 PS Zwolle
Vereniging Begraafplaats Bergklooster

Begraafplaats Het Heilige Kruis
Buitengasthuisstraat 10
8041 AB Zwolle
Gemeente Zwolle
Open: 1377
1377-1960

Musea

Nederlands Uitvaart Museum
Kruislaan 124
1097 GA Amsterdam
open: wo-zo 11.00-17.00 uur

Drents Graftrommelmuseum
Bergveenweg 1
9341 TE  Veenhuizen
open: do 11.00-17.00 uur

Graftrommelmuseum Goor
Algemene Begraafplaats Goor
Markeloseweg 135
7471 JD Goor
open: april-oktober eerste zo van de maand 14.00-16.00 uur

Museum Thomas op Bergklooster
Bergkloosterweg 92
8034 PS Zwolle
open: afspraak via beheerder info@bergklooster.nl

Overige links

Overzichtskaart begraafplaatsen Nederland (RCE)
Lijst met begraafplaatsen bij (psychiatrische) instellingen
Kloosterbegraafplaatsen in Nederland (Stichting Dodenakkers)
Themanummer Kloosterbegraafplaatsen (Terebinth, tijdschrift voor funeraire cultuur)