Wie vanaf de Vossenweg de Hervormde begraafplaats van Welsum nadert, ziet geen grote dodenakker of monumentaal aangelegd park. Het is een eenvoudige begraafplaats in het buitengebied op korte afstand van de rivier de IJssel. Grafstenen vertellen het verhaal van generaties Welsummers. Van boeren, arbeiders, kinderen, ondernemers, kerkgangers: mannen en vrouwen van wie de meesten hun hele leven in het dorp woonden.
Overzicht Hervormde begraafplaats
Waar de verharde weg overgaat in een onverhard pad ligt een groen halfrond parkje met een bank. Oorspronkelijk was dit een ‘halve rotonde’, destijds aangelegd om de boerenkarren en later de rouwauto’s in goede banen te leiden. De entree bestaat uit een eenvoudig ijzeren hek. Op de pijlers staat te lezen 19 Memento (links) en 06 Mori (rechts): Memento Mori 1906. Gedenk te sterven en het openingsjaar van de begraafplaats. Rechts achter het hek staat het mededelingenbord met een plattegrond, contactgegevens van de beheerder, een uitgebreide graven- en namenlijst en het kleurrijke schildje van de Landelijke Organisatie van Begraafplaatsen (LOB).
Scheutig is de gemeente Ede niet met informatie over de begraafplaatsen binnen de gemeentegrenzen. Slechts een lijstje met de namen van de vijf gemeentelijke begraafplaatsen is terug te vinden op de website onder de rubriek Begraven en cremeren. Geen foto’s of een korte omschrijving van de begraafplaats. Daarnaast vind je op de site alleen technische informatie over kosten, grafuitgifte en grafrechten verlengen.
Oude begraafplaats
Lunteren – Oude Begraafplaats
De begraafplaats in Lunteren bestaat uit twee gedeeltes. De oude begraafplaats, op de verfrommelde kaart in het informatiepaneel bij de ingang van de begraafplaats ‘afd. oud’ genoemd, werd rond 1830 aangelegd en bestaat uit een rechthoekig gedeelte tussen de Kerkhoflaan en de Achterstraat. Het terrein oogt als een parkje met gras en verspreid staande bomen en struiken. Her en der staan en liggen plukjes grafstenen. Een kleine groene rotonde met stèles van notabelen vormt het hart van de ‘oude’. Op het terrein vind je verder grafstenen en graven met hekwerken (ledikanten), in één geval zelfs een graf dat omgeven wordt door kettingen tussen betonnen boomstammetjes.
Nieuwe begraafplaats
Lunteren – Nieuwe Begraafplaats
Lunteren ligt in de Bible Belt. Het percentage van bewoners binnen de Bijbelgordel dat kiest voor begraven ligt beduidend hoger dan in de rest van Nederland. Dat zie je terug in de vormgeving van de begraafplaats. Eenvoudige stenen met veelal een ▷ Bijbeltekstof een verwijzing naar een psalm. Een afbeelding van een palmtak – het symbool voor vrede en overwinning – is vaak de enige versiering op de stèle.
Toen de oude vol was, werd aan de overzijde van de Kerkhoflaan de nieuwe begraafplaats in gebruik genomen. Deze is vanaf 1900 in verschillende fasen tot stand gekomen. Afdeling 3, 5 en 12 zijn de oudste vakken van de begraafplaats. Een fraaie beukenlaan loopt in de lengte over de begraafplaats van de ingang tot het herinneringsplein en strooiveld. De aula werd in 1975 gebouwd.
Het achterste veld is leeg en er kan nog worden begraven in de vele lege plekken tussen de bestaande graven. In Ede wordt actief bovengronds geruimd. Tientallen gele plastic prikkers markeren de graven waarvan de grafrechten zijn verlopen en rechthebbenden worden gezocht. De begraafplaats wordt met zorg onderhouden. De paden zijn geschoffeld, het is gras gemaaid, het grind geharkt en de herfstbladeren geruimd.
Velp - Toegangshek begraafplaats vm. klooster De Goede Herder
Vijf traptreden leiden naar de kleine begraafplaats die van het parkeerterrein wordt afgeschermd door een hoge beukenhaag. Links en rechts van het hoofdpad staan in een weelderig veld met kruiden en voorjaarsbloemen eenvoudige kruisen. Namen op de kruisen ontbreken. De begraafplaats is gelegen op het landgoed Larenstein dat een eeuw lang in bezit was van de zusters van De Goede Herder.
De Congregatie van Onze Lieve Vrouw van Liefde van de Goede Herder, in de volksmond Zusters van de Goede Herder genoemd, bestierden vijf ‘liefdesgestichten’ in Zoeterwoude-Rijndijk (moederhuis), Almelo, Haarlem, later overgegaan in Bloemendaal, Tilburg en Velp. Duizenden meisjes en jonge vrouwen hebben hier een periode van hun leven doorgebracht. De tehuizen waren bedoeld om ‘kwetsbare’ meisjes op te vangen, al werden allerlei, verschillende problemen onder die term op één hoop gegooid. Zo kon het gaan om moeilijk opvoedbare kinderen, maar ook om meisjes die slachtoffer waren geworden van seksueel geweld of die vanwege een scheiding niet meer bij hun ouders terechtkonden.
Dwangarbeid in wasserijen
In plaats van een veilige haven bleken de tehuizen van De Goede Herder deze meisjes vaak van de regen in de drup te brengen: strenge regels, wrede straffen en ellenlange werkdagen. Onder het strenge bewind van de zusters maakten veel pupillen dingen mee die ze de rest van hun leven zouden meedragen. De afgelopen jaren zijn steeds meer verhalen naar buiten gekomen over hoe het er achter de kloostermuren aan toeging. In 2018 schreef de NRC een artikel onder de titel “dwangarbeid in wasserijen en naaiateliers”. In 2020 bood Sander Dekker, toenmalig minister van Rechtsbescherming, overheidsexcuses aan voor wat er met de meisjes gebeurd was en in 2022 werd bij de voormalige locatie in Velp een gedenkmonument onthuld.
Begraafplaats
Zo geïsoleerd als het klooster toen was, zo toegankelijk is het kennislandgoed nu. Sinds de jaren 1970 is het terrein eigendom van de Hogeschool Van Hall Larenstein. Bijna alle oude kloostergebouwen zijn afgebroken en vervangen door een eigentijdse campus. De oude kloosterbegraafplaats is een van de laatste tastbare overblijfselen van het liefdesgesticht. Zoals vele kloosters kreeg Larenstein een eigen begraafplaats. Op deze begraafplaats, aangelegd in 1893, werden gedurende meer dan vijftig jaar tientallen meisjes en vrouwen anoniem begraven.
“Op deze begraafplaats rusten zusters van de Goede Herder, meisjes van het internaat Larenstein en vrouwen die hier tussen 1897 en 1980 onder de hoede van de zusters verbleven. Het monument eert alle meisjes en vrouwen die in Leiderdorp, Almelo, Tilburg Someren, Velp en Bloemendaal bij de Goede Herder zijn geweest. Het herinnert aan hen die er leden onder het pijnlijk verlies van vrijheid, familie, geluk en identiteit in hun jeugd.”
Deze tekst staat op een wit informatiebord te lezen op de rechter pilaar van het toegangshek.
Grafregister Larenstein
In het Gelders Archief wordt de ‘Register of Doodenlijst van de bijzondere begraafplaats van het liefdesgesticht de Goede Herder’ bewaard. Op de lijst staan, in zwierige letters, de namen van 77 overleden ‘eerwaarde zusters’ vermeld. Een veel grotere groep op de lijst omvat de 216 ‘verpleegden’, meisjes die aan de zorg van de zusters waren toevertrouwd. De namen van degenen die na overlijden elders zijn begraven, zijn onbekend.
Indeling begraafplaats
Het begraven van de verpleegden begon in de zuidoostelijke hoek met aflopende nummers vanaf 31, dat van de zusters in zuidwestelijke hoek met oplopende nummers vanaf 1. De zusters staan aan de voorzijde van het boek, de verpleegden aan de achterzijde. De eerste die begraven werd was zuster Theodora van der Veldt op 31 juli 1894, de laatste was zuster Adriana van der Kolk op 15 juni 1973. De jongste dode was verpleegde Agatha van Oostrom van slechts twee jaar, de oudste was Johanna van der Heide die 93 werd. Aan de geboorte- en sterfdata is af te lezen dat een groot aantal van hen er tot op hoge leeftijd in het gesticht verbleven. ‘Het register geeft de namen van de meisjes en zusters die op Larenstein gestorven en begraven zijn. Maar tot nu toe zijn de namen van degenen die na hun overlijden elders zijn begraven, niet bekend.
Register
Uit het register blijkt dat in de twee vakken van 10 m breed en 15 m lang, aan weerskanten van het 2,5 m brede middenpad, werd begraven in 8 rijen van 9 graven dwars op het pad, en met 2 kisten per graf. Zo is er plaats voor 144 doden. Het register telt tot 143 en gaat dan weer verder met een beperkt aantal grafnummers waar vanaf 1896 begonnen was. Deze zijn toen dus geruimd. Onduidelijk is wie waar begraven ligt. Bij elke naam staat een grafnummer, maar die nummers zijn op de begraafplaats zelf niet terug te vinden. Waarom er alleen kruizen zonder namen staan, ongewoon voor graven van zusters bij de Goede Herder, is onbekend. Op andere begraafplaatsen van de Goede Herder staan wel namen op de kruizen.
Volgens sommigen is de gedachte idat God geen naam nodig heeft om te weten wie er begraven ligt. En dat dit kenmerkend is voor het strenge regime van de Zusters van de Goede Herder. Echter op de begraafplaatsen van de Goede Herder in Someren en Bloemendaal staan de namen en de geboorte- en overlijdensdatum op de kruisen. Ook deze begraafplaatsen zijn sober, maar hebben een groener karakter dan de begraafplaats op Larenstein. Vermoedelijk hebben ook op Larenstein in het verleden kruisen met namen op de afzonderlijke graven gestaan. Aan de buitenrand van de begraafplaats lag lange tijd het restant van een grafsteen van Eerw. Moeder Maria van de H. Angelica, de eerste overste van het klooster Larenstein overleden in 1917. De grafsteen is na 2019 verdwenen.
Begraafplaats na het vertrek van de religieuzen. Bron: online-begraafplaatsen.nl
Bij het vertrek van de religieuzen in 1973 is de begraafplaats niet opgeheven, zoals dat gebeurd is bij de kloosters van Zoeterwoude en Almelo. Het kan zijn dat de zusters de bestaande kruisen met namen hebben verwijderd omdat het landgoed een ander, meer openbaar karakter kreeg. De begraafplaats werd heringericht en met rode mijnsteen afgedekt. Er werden symbolische grafvakken aangelegd waarop anonieme kruizen werden geplaatst. Aan het eind van het middenpad stond een kruisbeeld. De tekst op de voet luidde: “Barmhartige Jesus, geef de geloovige zielen de eeuwige rust.” Het kruisbeeld is verplaatst naar de Lourdesgrot die op korte afstand van de begraafplaats ligt.
Monument
Velp – Begraafplaats klooster De Goede Herder, monument Noem mij, bevestig mijn naam
De Goede Herder heeft samen met een groep leden van de stichting Kinderdwangarbeid Meisjes Goede Herder (KMGH) een monument geplaatst op de begraafplaats. Op 10 december 2022 werd het monument Noem mij, bevestig mijn naam onthuld. Het is een ontwerp van de beeldend kunstenaar Harry de Leeuw uit Rheden. Onder het monument zijn kokers geplaatst met daarin lijsten met de namen van overleden meisjes en vrouwen die in een van de vijf huizen van de Goede Herder verbleven.
Praktische informatie Begraafplaats Klooster De Goede Herder Larenstein Laarweg 8 6882 AA Velp
Aan de rand van het Veluwse dorp Vaassen ligt een kleine katholieke enclave. Tegenover de neogotische R.K. St.-Martinuskerk aan de Deventerstraat, een ontwerp van Herman Kroes, ligt de R.K. Begraafplaats Oosterhof. De naam van de Oosterhof herinnert aan een oud buitenhuis dat iets buiten de huidige wijk Oosterhof lag.
De heren van kasteel Cannenburg boden de katholieke inwoners van Vaassen een onderdak door op de Oosterhof een schuurkerk te bouwen. Deze stond op de plaats van het huidige parochiehuis. In 1832 werd een Waterstaatskerk gebouwd die in 1916-1917 werd vervangen door de huidige parochiekerk. De R.K. enclave bestaat de kerk, het parochiehuis, het voormalige zusterhuis, de voormalige kleuterschool, het koetshuis (nu uitvaartcentrum) en het kerkhof.
De begraafplaats werd in 1873 aangelegd. Op de traditionele katholieke dodenakker staat de gietijzeren kruisiging, gegoten door de IJzergieterij Industrie Vaassen, centraal. Aan de voet van de calvarie liggen vier priestergraven. Schuin voor het kruisbeeld staat er een hardstenen neogotisch grafmonument voor H. W. Vrouwe Ch. Th. M. Al. Bar(o)nes van Oldeneel tot Oldenzeel (†1881), de laatste adellijke bewoonster van Canneburgh. De laatste uitbreiding betreft de aanleg van de urnentuin in 2025. Op de begraafplaats zijn alleen nog bijzettingen mogelijk.
De naastgelegen pastorie heeft een achterhuis uit circa 1800 en een voorhuis uit 1878 met neogotische en neorenaissance-elementen. Vergelijkbaar in stijl is het koetshuis uit 1884. De tuin heeft een mogelijk vroeg-19de-eeuwse landschappelijke aanleg.
De drie nominaties zijn uit 7 kandidaten geselecteerd. Ook al is het aantal kandidaten overzichtelijk, toch blijft de selectie moeilijk, omdat de kandidaten in soort en karakter veel van elkaar kunnen verschillen. De genomineerden zijn geselecteerd door een voorbereidende commissie. Het zijn, willekeurige volgorde: 1. Gemeente Den Helder; 2. Stichting Cultureel erfgoed begraafplaats Wieringermeer; 3. Stichting De Hof, Hilversum.
Gouden Terebinth 2026 Zaterdag 28 februari: 13.00 tot 16.30 uur in de aula van Uitvaartcentrum De Grote Haar, Haarweg 1a, 4205 NC Gorinchem
Over het Vierde Gesticht, de begraafplaats van Veenhuizen, is al veel geschreven. Maar ik was er nog nooit geweest. Ik was wel eerder in Veenhuizen, maar toen stond de begraafplaats niet op mijn lijstje. Dat gemis heb ik op 6 augustus 2025 goedgemaakt.
Het kerkhof bevond zich destijds tegenover de Karmelkerk aan het Ald Tsjerkhof, d. In 1933 werd de begraafplaats geruimd en heringericht als een park. In 2007 kwamen bij graafwerkzaamheden onverwacht vier grafstenen boven de grond.
De stenen hoorden bij de graven van Age Hylkes Tromp (1794-1876), zijn vrouw Eelkje Wigles Visser, zijn dochter Cornelia en zijn zuster. Tromp was de oprichter van de Onderlinge Brandwaarborgmaatschappij A(nn)o 1816, later bekend geworden als Woudsend Verzekeringen.
De familie Tromp heeft een belangrijke rol gespeeld in het kerkelijke en sociale leven van Woudsend. Woudsend Verzekeringen (nu onderdeel van ASR) heeft werkgelegenheid geboden aan vele generaties Woudsenders.
Bronnen: bezoek 9 juni 2022 en informatiepaneel bij kerk
Onherkenbaar. Zo’n 120 jaar geleden lag hier het Domineespad, nu is het de Zuiderkerkstraat in Koog aan de Zaan. De huidige Raadhuisstraat was nog gewoon de Dorpsstraat.
De tijd staat niet stil. Er wordt gebouwd en gesloopt, straten verdwijnen, nieuwe wijken verrijzen. Winkels gaan weg, bedrijven sluiten, groen maakt plaats voor nieuwbouw. De Zaanstreek is de afgelopen decennia sterk veranderd. De Orkaan brengt dat in beeld. Op één plek die in het verleden op de foto is gezet, maken we nu opnieuw ‘dezelfde’ foto. Zoek de verschillen…
De originele foto’s komen uit twee albums met oude Zaanse foto’s die Zaandammer Henk van Dalen op de kop tikte op een rommelmarkt. Bert Versteeg maakte de eigentijdse foto en zorgde ook voor de achtergrondinformatie. Vandaag: het Domineespad (nu Zuiderkerkstraat) in Koog aan de Zaan.
Domineespad (nu Zuiderkerkstraat), Koog a/d Zaan
Op de oude foto zien we de toenmalige Dorpsstraat, de tegenwoordige Raadhuisstraat, in noordelijke richting met links de toegang tot het Domineespad. Van de Raadhuisstraat was nog geen sprake omdat het voormalige raadhuis van Koog aan de Zaan in 1908 is gebouwd, de oude foto is ouder en zal rond 1900 zijn gemaakt. De wegsloot is tussen 1918 en 1925 gedempt.
Dit pad, tegenwoordig Zuiderkerkstraat, lag ten zuiden van de Kogerkerk en kreeg in 1694 een padreglement. Het is waarschijnlijk vernoemd naar de pastorie van de Kogerkerk die pal ten noorden van het pad stond.
In de Zaanstreek is in het verleden door de bewoners van vele paden een zogenoemde padgemeenschap gesticht met het oog op gezamenlijke belangen en plichten. Deze padgemeenschappen zijn er in veel gevallen toe overgegaan de gemaakte afspraken notarieel vast te leggen. Hiermee werden op een voor Holland unieke manier gedragsregels vastgelegd waaraan alle bewoners van het pad zich moesten houden. Vermoedelijk waren notariële bewonersovereenkomsten elders onbekend. Padreglementen zijn namelijk nergens buiten de Zaanstreek gevonden.
De Zuiderkerkstraat is tegenwoordig een straat die begint bij de Raadhuisstraat en doorloopt tot de Kruisstraat en halverwege wordt doorsneden door de Breestraat.
Op de hoek Raadhuisstraat/ Zuiderkerkstraat zien we het nog bestaande pand Zuiderkerkstraat 1, volgens het Kadaster in 1635 gebouwd, hoewel er op de gevel een bord hangt met daarop het jaartal 1627. Deze gevel is een stuk jonger dan de woning en dateert uit de 19e eeuw. Het huis was ooit van T. Goezinne die achter het huis een groentezaak bedreef. Ooit was het pand groter maar de toenmalige eigenaar heeft een zijvleugel aan de zuidkant gesloopt en op de ruimte die vrijkwam werd een woning gebouwd die bewoond zou gaan worden door de familie Zwart die aan de overkant een herenmodezaak had.
Aan de Zuiderkerkstraat ook de begraafplaats van Koog aan de Zaan. Dit kerkhof is aangelegd in 1645 en is dus ouder dan de in 1686 gebouwde kerk. Toen de kerk was gebouwd werd de begraafplaats uitgebreid en kon er ook in de kerk worden begraven. Het begraven in de kerk werd in 1829 verboden.
De begraafplaats is in de 18e eeuw uitgebreid en omstreeks 1824, nadat kerk was vergroot, heringericht. Het 1500 m2 grote kerkhof heeft 241 graven met in totaal 407 personen waaronder leden van de families Honig, Duyvis, Evert Smit en Stuurman maar ook de oprichter van Stuurman Cacao en orgelbouwer Dirk Andries Flentrop. Bijzonder is het graf van Hendrik Sweepe, die F 5000,- naliet aan de gemeente Koog aan de Zaan om zijn graf en dat van zijn vrouw en dochter te onderhouden.
Er wordt niet meer begraven en de begraafplaats is gesloten maar kan op verzoek bezocht worden. Op 19 februari 2021 werd de begraafplaats een gemeentelijk monument waar De Orkaan op 1 maart 2021 een artikel aan wijde.
Vrij bijzonder is ook het hofje aan de Zuiderkerkstraat (huisnummers 6 t/m 51) dat uit 30 voormalige arbeiderswoningen bestaat. Het hofje is gebouwd in 1913-1914 naar een ontwerp van de architecten W.G.J van de Koogh en P.N. Leguit in opdracht van de in 1910 opgerichte woningbouwvereniging De Woning.
In 1980 werd er grootschalig funderingsherstel uitgevoerd en in 2017 werd het hofje opnieuw ingericht waarbij o.a. het riool werd vervangen, nieuwe bestrating werd aangelegd en klassieke lantaarnpalen geplaatst. De woningen zijn nu eigendom van Parteon.
In Nederland vind je zestien begraafplaatsen op (voormalige) psychiatrische instellingen. Beeldredacteur Herdenkingsmonumenten noemen nu de namen van de anonieme patiënten van toen. Soms raakte zelfs een hele begraafplaats uit het zicht, zoals blijkt uit het artikel van Henk Mulder over de geschiedenis van de R.K. Begraafplaats Het Groot Graffel in Warnsveld.
Wandeling in Zuidlaren Rond 1900 werden de psychiatrische ziekenhuizen buiten de steden gebouwd. Dat maakt hun begraafplaatsen nu goed voor een interessante wandeling en een bezoek aan een museum gewijd aan de ontwikkeling van de psychiatrie. Bartho Hendriksen beschrijft zo’n wandeling met museumbezoek op Dennenoord in Zuidlaren.
Bezoek een begraafplaats tijdens Open Monumentendag
Het laatste Weekend van de Begraafplaats vond plaats in 2021. Veel beheerders van (historische) begraafplaatsen en bezoekers kijken met plezier en weemoed terug op deze bijzondere dagen. Tijdens het weekend – eerder tijdens de Week – zetten begraafplaatsen hun poorten open en organiseerden tal van activiteiten. Deelname van begraafplaatsen aan Open Monumentendag was het alternatief voor het wegvallen van de Week.
Weekend van de Begraafplaats
Dit jaar is het thema van Open Monumentendag ‘Erfgoed van routes, netwerken en verbindingen’. Onder de slogan ‘Onderweg’ worden in het weekend van 14 en 15 september tal van activiteiten georganiseerd en zetten monumenten hun deuren open.
Meer dan honderd begraafplaatsen – 117 om precies te zijn (stand 26 augustus) – doen mee aan Open Monumentendag. Een mooi aantal. Je vindt alle deelnemende begraafplaatsen en hun activiteiten op de website van OM. Trek er weekend op uit en geniet van de rust, de ruimte, de architectuur, het ontwerp, het groen en de geschiedenis van de begraafplaatsen.
