Eeuwenlang werd er in en rond de Grote Kerk van Gorinchem begraven. In 1382 verleende Otto van Arkel de nederzetting aan de samenvloeiing van de Maas, Boven-Merwede en Linge stadsrechten. Het invloedrijke geslacht Van Arkel maakte in de periode van 1250 tot 1412 de dienst uit in het Land van Arkel en dus ook in Gorinchem. In 1830 werd de algemene begraafplaats buiten de vesting in gebruik genomen. Al eerder hadden de joden in 1796 een begraafplaats buiten de Arkelpoort gekregen. In 1876 kregen de katholieken hun eigen begraafplaats. De Haarhof, de nieuwe algemene begraafplaats, werd in 1992 aan de noordzijde van de stad, dieper in het polderland, aangelegd.

Kaart: Funeraire route

De Grote Kerk ① aan de Groenmarkt kent geen rijk funerair erfgoed. De kerk, oorspronkelijk een gotische hallenkerk, werd in 1263 ingewijd. Bij het verdrijven van de Fransen in de winter van 1813-1814 raakte de kerk zwaar beschadigd en moest in 1845 wegens bouwvalligheid worden afgebroken. De toren gebouwd in het eerste kwar van de 16de eeuw bleef gespaard. Op 4 mei 1851 kon de nieuwe Grote Kerk in gebruik worden genomen. In 1842 werd het kerkhof rond de Gote Kerk geruimd.

Grafkelder heren Van Arkel

In het koor van de kerk bevond zich de grafkelder van de familie Van Arkel. De kelder lag onder de vloer van het laagkoor. Een zerk met de vroeg 14de-eeuwse beeltenissen van een ridder en zijn vrouw sloot de kelder af. Het waren hoogstwaarschijnlijk beelden van Jan III van Arkel (overleden in 1324) en Mabelia van Voorne (overleden in 1313).
De vloer van kerk en de toren bestond voornamelijk uit zerken. Alleen welgestelde burgers van Gorinchem konden het zich veroorloven in de kerk te worden begraven. De minder draagkrachtigen en armen moesten zich tevredenstellen met een plaats op het kerkhof ten oosten van de kerk.

Bij de afbraak van de kerk werden het 14de-eeuwse monument van Jan van Arkel en het 17de-eeuwse praalgraf van Wilhelmina van Paffenrode, de laatste telg uit het geslacht van Van Arkel, tijdelijk onder de kerkvloer begraven om te worden teruggeplaatst als het nieuwe kerk klaar was. Toen het zover was, vond men deze monumenten niet passen in het nieuwe godshuis. Pas in 1916 werden de liggende beelden van Jan van Arkel en zijn vrouw teruggevonden en deels gerestaureerd. Ze liggen nu op een verhoging in een hoek van de kerk. Ook het beeld van Wilhelmina van Paffenrode werd teruggevonden, gerestaureerd en uiteindelijk weer teruggeplaatst in de kerk.

Begraafplaats anno 1830

Op 1 januari 1829 mocht niet langer in kerken begraven worden. Gorinchem had meer dan duizend inwoners zodat ook het kerkhof rond de Grote Kerk moest sluiten. Het gemeentebestuur zocht naar een passend terrein voor een nieuwe begraafplaats. In februari 1828 werd aan Gedeputeerde Staten van Zuid-Holland en in mei aan het departement van Oorlog toestemming gevraagd om een van de bastions rond de stad te mogen inrichten als begraafplaats. Het verzoek werd om strategische redenen afgewezen. Een begraafplaats op het bastion zou immers bij een aanval de verdediging van de stad belemmeren.
De gemeente moest op zoek naar een andere locatie buiten de vesting. Op 1 april 1829 werd een stuk land buiten de Arkelpoort aangekocht. Op 3 december 1829 kregen de eigenaren van de graven in de Grote Kerk ter compensatie van de verloren grafruimte in de kerk grafruimte toegewezen op de nieuwe buitenbegraafplaats.

Het oudste deel van de algemene begraafplaats ligt aan de toenmalige Arkelse Onderweg (nu W. de Vries Robbéweg) achter een onopvallend hek. Dit deel van de begraafplaats (vak A-E) is in vier stukken verdeeld met een rond perk in het midden. Overeenkomstig het ingevoerde Franse decreet uit 1804 was het grootste gedeelte bestemd voor protestanten en een klein deel voor de katholieken (vak B).

Oudste zerken

Een deel van de oudste zerken ligt vooraan links van het middenpad net voor de bosjes. Hier is blijkens de inscriptie in 1841 de oud-burgemeester van Gorinchem en ambachtsheer van Langerak Johan Frederik van Grijsoord begraven. In zijn testament liet hij duizend gulden vermaken aan de Hervormde diaconie.
Het testament werd opgesteld door notaris C. G. Boonzaajer wiens graf ook op deze begraafplaats ligt. Boonzaajer was van 1809 tot 1854 notaris te Gorinchem en daarnaast oudheidkundige, wethouder en verzamelaar. Niet alleen was zijn rariteitenkabinet kabinet wijd en zijd bekend ook maakte men tot In de verre omtrek gebruik van zijn diensten als notaris. De sierlijke letters van zijn handmatig In de steen gehakt iets wat tegenwoordig nauwelijks meer gedaan wordt, Nu worden de letters meestal machinaal aangebracht wat een veel minder levendiger beeld oplevert.

Familiegraf Cornelus Jacobus van Andel Gzn

Bezienswaardig is het fraaie hekwerk rond de grafkelder van Cornelis van Houweninge van Sprang die in 1875 overleed aan bronchitis en longverlamming. Behalve de lauwerkransen met omgekeerde fakkels en de gevleugelde zandlopers zijn het vooral de zilverkleurige vlinders op de hekpalen die de aandacht trekken. Ze verbeelden de ziel die het lichaam van de overledene verlaat.
Het hoogste monument (♯ A7340/41) aan de voet van de plataan dat met een omfloerste urn wordt bekroond is dat van de in 1924 overleden Cornelis Jacobus van Andel Gz.
Links van de grote Robinia bevindt zich het graf dat Salomon Biegel (1866-1941, ♯ B7575) in 1928 kocht voor zijn tweede vrouw en zichzelf. De koop van het graf is een voorbeeld van verdere verwereldlijking waaraan meer liberale joden uiting gaven. Biegel was van 1901 en 1940 voorzitter-meester van Orde en Vlijt de in 1805 opgerichte loge van Gorinchemse vrijmetselaars. Hij was ook lid van de gemeenteraad en in zijn hoedanigheid van wethouder ijverde deze arts voor een goede huisvesting, betaalbare huizen voor minder draagkrachtige en voor de aanleg van stadsriolering, waterleiding en straatverlichting. Hij overleed in 1941 op 75-jarige leeftijd.

Eerste uitbreiding

Gorinchem - toegangshek eerste uitbreiding
Toegangspoort

In 1908 werd de begraafplaats met ongeveer eenzelfde stuk (1 ha, 1346 graven) aan de rechterkant uitgebreid. Uit die tijd dateren het huidige toegangshek en de twee poortgebouwen. Op de stenen pijlers van beide hekken zijn gevleugelde zandlopers aangebracht. Het linker gebouw diende als woning van de doodgraver, het rechter als wachtlokaal en lijkenhuis. De bestrating gaat over in een breed pad dat doorloopt naar achteren, parallel aan het pad bij de oude ingang. De eerste uitbreiding wordt doorsneden door een pad dat onderbroken wordt door twee ruitvormige pleinen.
Het oudste gedeelte van de begraafplaats bleef na de uitbreiding in gebruik voor bijzettingen in familiegraven. Van het toegangshek liep op de scheiding van de oude begraafplaats en de uitbreiding een nieuw breed hoofdpad tot aan de achterkant. Er werden zes grafvakken gerealiseerd waarvan de voorste twee voor de eerste klasse, de middelste voor de tweede klasse en achteraan (vakken H en L) huurgraven. Later is een deel van een van de voorste vakken omgezet in tweede klasse omdat daar veel vraag naar bleek te zijn. In 1923 werd de Arkelse Onderweg waaraan de begraafplaats ligt omgedoopt in de Willem de Vries Robbéweg.

Kamers

In afwachting van de aanleg van een nieuwe begraafplaats werd de begraafplaats opnieuw uitgebreid. Die uitbreiding kwam in 1965 geheel aan de noordzijde te liggen. Niet volgens het bestaande padenplan maar in zogenaamde kamers. In 1978 vond weer een kleine inbreiding plaats, dit keer met 49 graven. Door een laatste uitbreiding konden na demping van een sloot aan de westkant tegen het Merwedekanaal aan nog eens 220 graven worden aangelegd. Het zou vervolgens nog tot 1992 duren voordat de nieuwe begraafplaats aan de Haarweg werd geopend.

Karakteristiek van de begraafplaats

De begraafplaats lag destijds buiten de vesting aan de landelijk Arkelse Onderweg, de verbindingsweg naar Arkel. Nu ligt de begraafplaats ingeklemd tussen het Merwedekanaal, woonhuizen en schoolgebouwen. Via de oude toegang, bereikte je het oudste deel van de begraafplaats. Het hek is nu gesloten. Een brede dam leidt naar het smeedijzeren toegangshek. Vanaf het hek loopt een breed pad naar het einde van de begraafplaats. Halverwege, waar twee paden elkaar kruisen, ligt een klein plein. De oude begraafplaats oogt als een ruim opgezet plantsoen met grasvelden, bomen, struiken, paden en bankjes. Zeker is het vroege voorjaar oogt de begraafplaats dankzij de vele bloeiende stinzenplanten aan een tuin rond een borch in Friesland.
De begraafplaats heeft een oppervlakte van bijna drie hectare en is verdeeld in elf grafvelden met in totaal zestien vakken. De vakken verschillen sterk in grootte, maar ook qua grafmaat zijn er grote verschillen. In totaal beschikt de begraafplaats over ruim 5.700 graven.
Grafveld A is verreweg het interessantste deel van de begraafplaats. Het vak biedt ruimte aan 800 graven maat van veel graven zijn de monumenten verdwenen. Een grote plataan is de blikvanger. Verder staan er groenblijvende struiken zoals taxus.